Author: Νίκος Παπουτσάς

Ο ελληνικός τουρισμός σε σταυροδρόμι – Νέα έκθεση καταδεικνύει τη βαθιά οικονομική εξάρτηση των νησιών από την τουριστική κίνηση

Η εικόνα των ελληνικών νησιών αλλάζει με ταχύτητα που πλέον αποτυπώνεται καθαρά και στους αριθμούς. Η τουριστική πυκνότητα (τουριστικές κλίνες ανά έκταση) αναδεικνύει επίπεδα που υπερβαίνουν τα όρια αντοχής μικρών νησιωτικών προορισμών, μεταφέροντας την πίεση στην οικονομία, την καθημερινότητα, το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον.

Σύμφωνα με την 3η έκθεση του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού για τα νησιά του Αιγαίου, η οποία θα παρουσιαστεί αύριο από τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου και διευθυντή του Παρατηρητηρίου κ. Γιάννη Σπιλάνη στην Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), η Σαντορίνη εμφανίζει τη μεγαλύτερη συνολική πίεση, ξεπερνώντας ακόμη και την Αττική, με 1.164,4 κλίνες-κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο (συνυπολογίζονται τουριστικές κλίνες, παραθεριστικές κατοικίες και μόνιμος πληθυσμός).

Ο τουρισμός και οι αριθμοί

Τη δεύτερη θέση καταλαμβάνει η Σαλαμίνα με 1.103,8 κλίνες-άτομα ανά τ.χ., παρότι δεν αποτελεί κλασικό τουριστικό προορισμό, γεγονός που αποδίδεται στην έντονη παρουσία εξοχικής κατοικίας. Ακολουθούν η Μύκονος με 759 κλίνες-άτομα ανά τ.χ., η Σκιάθος με 589, η Αίγινα με 574, οι Σπέτσες με 573 και ο Πόρος με 554, ενώ μόλις 22 νησιά καταγράφουν συνολική πυκνότητα κάτω από 100.

Η ίδια μελέτη αναδεικνύει και τη διεύρυνση της τουριστικής εξάρτησης των νησιωτικών οικονομιών. Το Νότιο Αιγαίο συγκεντρώνει το 27,6% των συνολικών εθνικών τουριστικών εισπράξεων, ενώ στα Δωδεκάνησα το 33,9% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας προέρχεται από τους κλάδους καταλύματος και εστίασης, επιβεβαιώνοντας την ενίσχυση μιας μονοδιάστατης τουριστικής ανάπτυξης.

Η τουριστική πυκνότητα εμφανίζεται ιδιαίτερα υψηλή σε έξι νησιά, όπου ξεπερνά τις 200 κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο

Όταν οι κλίνες «πνίγουν» τα νησιά

Οι επιστήμονες εστίασαν στον δείκτη τουριστικής πυκνότητας  (κλίνες/έκταση) που υποδηλώνει το «αποτύπωμα» της  τουριστικής δραστηριότητας  στις μόνιμες κατασκευές και υποδομές, στην κατανάλωση πόρων  και στην παραγωγή αποβλήτων.

Στο λεγόμενο χαμηλό σενάριο (υπολογίζονται εκτός από τις επαγγελματικές κλίνες και εκείνες της βραχυχρόνιας μίσθωσης μέσω πλατφορμών, τύπου Airbnb), η τουριστική πυκνότητα εμφανίζεται ιδιαίτερα υψηλή σε έξι νησιά, όπου ξεπερνά τις 200 κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Η Θήρα φτάνει τις 863,4 κλίνες/τ.χ., η Μύκονος τις 611,4, η Σκιάθος τις 381,5, το Κουφονήσι τις 278,4, οι Παξοί τις 245,9, η Κως τις 232,5 και ο Πόρος τις 217,8.

Παράλληλα, άλλα 14 νησιά ξεπερνούν τις 100 κλίνες/τ.χ., καταδεικνύοντας ότι η πίεση δεν περιορίζεται μόνο στους πιο γνωστούς προορισμούς. Ωστόσο, είναι αξιοσημείωτο ότι η τουριστική Ρόδος, αν και συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό κλινών σε απόλυτα μεγέθη (182.629), λόγω της έκτασής της εμφανίζει μόνο 100,6 κλίνες ανά κάτοικο.

Ισχυρή πίεση και στον Αργοσαρωνικό

Στο υψηλό σενάριο (συνυπολογίζονται επαγγελματικές κλίνες και  κενές κατοικίες  με  πολλαπλή χρήση ήτοι βραχυχρόνια και μακράς διάρκειας μίσθωση, δευτερεύουσα ή παραθεριστική κατοικία),  η  εικόνα δείχνει ακόμη πιο επιβαρυμένη: 21 νησιά ξεπερνούν τις 200 κλίνες/τ.χ., με τη Θήρα να φτάνει τις 964, τη Σαλαμίνα τις 712, τη Μύκονο τις 634,3, τη Σκιάθο τις 477,2, την Αίγινα τις 418,3, τον Πόρο τις 409,8 και τις Σπέτσες τις 404,4. Αναδεικνύεται έτσι ότι, εκτός από τις Κυκλάδες και ο Αργοσαρωνικός δέχεται ισχυρή πίεση λόγω εξοχικής κατοικίας.

Όταν στον δείκτη προστεθεί και ο μόνιμος πληθυσμός, η συνολική εικόνα επιβαρύνεται έτι περαιτέρω: η Θήρα φτάνει τα 1.164,4 κλίνες-άτομα/τ.χ. και  ακολουθούν η Σαλαμίνα η Μύκονος, η Σκιάθος, η Αίγινα, οι Σπέτσες και ο Πόρος.  Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, το αποδεκτό όριο τουριστικής πίεσης εκτιμάται στις 100 κλίνες/τ.χ., το οποίο ήδη υπερβαίνεται σε μεγάλο μέρος του Αιγαίου και των Ιονίων νήσων, ενώ σε συνδυασμό με κενές κατοικίες και μόνιμο πληθυσμό η απόκλιση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, ιδιαίτερα στην Αττική και στους πιο ανεπτυγμένους νησιωτικούς προορισμούς.

Στις δαπάνες ανά ταξίδι, η Κρήτη εμφανίζει την υψηλότερη επίδοση με 941,1 ευρώ ανά ταξίδι και ακολουθεί το Νότιο Αιγαίο με 767,3 ευρώ

Το 60% της τουριστικής δαπάνης καταλήγει στα νησιά

Οι οικονομικοί δείκτες της έκθεσης επιβεβαιώνουν ότι ο τουρισμός αποτελεί πλέον τον βασικό πυλώνα των περισσότερων νησιωτικών οικονομιών, αλλά και μια ολοένα εντονότερη μορφή εξάρτησης. Το Νότιο Αιγαίο συγκεντρώνει το 27,6% των συνολικών εθνικών τουριστικών εισπράξεων και ακολουθεί η Κρήτη με 22,2%. Συνολικά, οι τρεις βασικές νησιωτικές περιφέρειες απορροφούν το 59,4% της συνολικής τουριστικής δαπάνης της χώρας, ποσοστό που φτάνει στο 60,4% αν προστεθεί και το Βόρειο Αιγαίο.

Στις δαπάνες ανά ταξίδι, η Κρήτη εμφανίζει την υψηλότερη επίδοση με 941,1 ευρώ ανά ταξίδι και ακολουθεί το Νότιο Αιγαίο με 767,3 ευρώ, παρά τη μικρότερη μέση διάρκεια παραμονής. Ακόμη πιο αποκαλυπτικός θεωρείται ο δείκτης ημερήσιας κατά κεφαλή δαπάνης, με το Νότιο Αιγαίο να καταγράφει διαχρονικά τις υψηλότερες επιδόσεις (105,5 ευρώ ημερησίως το 2023), σημαντικά πάνω από τον εθνικό μέσο όρο των 86,6 ευρώ.

Παρά τα υψηλά έσοδα, η έκθεση σημειώνει ότι η κατά κεφαλή δαπάνη δεν παρουσιάζει ουσιαστική βελτίωση σε βάθος εικοσαετίας, παρά την αναβάθμιση μεγάλου μέρους του ξενοδοχειακού δυναμικού σε μονάδες 4 και 5 αστέρων.

Αυξανόμενα έσοδα αλλά και μεγαλύτερη εξάρτηση

Ιδιαίτερα έντονη είναι και η εξάρτηση των τοπικών οικονομιών από καταλύματα και εστίαση. Στα Δωδεκάνησα, το 33,9% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας παράγεται από αυτούς τους δύο κλάδους, όταν στην Αττική το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται μόλις στο 4,5%, στοιχείο που αποτυπώνει τη σταδιακή μετατροπή πολλών νησιών σε οικονομίες σχεδόν μονοδιάστατα εξαρτημένες από τον τουρισμό.

Μύκονος και Σαντορίνη μεταξύ των πιο δομημένων νησιών

Η συνεχής τουριστική μεγέθυνση στα ελληνικά νησιά δεν αποτυπώνεται μόνο στις αφίξεις και τις κλίνες, αλλά και στη  μεταβολή του περιβάλλοντος, μέσα από την αλλαγή χρήσεων γης και ειδικότερα από την επέκταση της δομημένης επιφάνειας σε βάρος φυσικών εκτάσεων. Στα νησιά, όπου η οικοδομική δραστηριότητα συνδέεται σχεδόν άμεσα με την τουριστική ανάπτυξη, η αύξηση της δόμησης αποτελεί έναν από τους βασικότερους δείκτες μεταβολής του τοπίου.

Με βάση τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του ευρωπαϊκού προγράμματος Corine για το 2018, τα Ιόνια Νησιά και το Νότιο Αιγαίο συγκαταλέγονται στις περιφέρειες με τη μεγαλύτερη δομημένη επιφάνεια στη χώρα, ξεπερνώντας τον εθνικό μέσο όρο του 2,95%. Στα Ιόνια το ποσοστό φτάνει το 5,05% και στο Νότιο Αιγαίο το 3,7%.

Σαλαμίνα, Μύκονος, Σαντορίνη τα πιο δομημένα νησιά

Σε επίπεδο νησιών, η Σαλαμίνα εμφανίζεται ως το πιο δομημένο νησί της χώρας με 34,2% δομημένη έκταση, λειτουργώντας ουσιαστικά ως προέκταση του πολεοδομικού συγκροτήματος της Αθήνας. Ακολουθούν η Μύκονος με 24,3%, η Σαντορίνη με 20,2%, η Σύρος με 15,5%, η Αίγινα με 11% και η Κέρκυρα με 8,4%.

Την ίδια στιγμή, η οικοδομική δραστηριότητα στα νησιά συνεχίζει να επιταχύνεται. Σύμφωνα με τα συγκεντρωτικά στοιχεία του 2024, το 27% της συνολικής επιφάνειας νέων οικοδομών της χώρας κατασκευάστηκε σε νησιωτικές περιφερειακές ενότητες, παρότι τα νησιά καλύπτουν μόλις το 19% της συνολικής έκτασης της χώρας. Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν με σαφήνεια ότι η τουριστική ανάπτυξη μετασχηματίζει πλέον όχι μόνο την οικονομία, αλλά και τη γεωγραφία των ελληνικών νησιών.

Με βάση τη σύνθεση των διαθέσιμων κλινών, τα νησιά διακρίνονται σε τρεις βασικές κατηγορίες

Πού ο τουρισμός υπερτετραπλασιάζει τον πληθυσμό;

Την τελευταία δεκαετία η αύξηση των τουριστικών κλινών στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου αποτυπώνει τη σταθερή ενίσχυση της τουριστικής δραστηριότητας και μια αντίστοιχη αύξηση της πίεσης στις τοπικές κοινωνίες και το περιβάλλον.  Στο Νότιο Αιγαίο οι κλίνες αυξήθηκαν κατά 17,6% (από 656.160 σε 771.454), ενώ στο Βόρειο Αιγαίο κατά 10,5% (από 251.413 σε 277.810).

Με βάση τη σύνθεση των διαθέσιμων κλινών, τα νησιά διακρίνονται σε τρεις βασικές κατηγορίες. Στην πρώτη είναι τα «ξενοδοχειακά» νησιά, όπως η Κως, η Ρόδος, η Ζάκυνθος και η Κέρκυρα, όπου κυριαρχούν τα οργανωμένα καταλύματα και οι ξενοδοχειακές κλίνες υπερβαίνουν το 60%. Στη δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνονται τα νησιά «rooms to let» όπου κυριαρχούν  ενοικιαζόμενα δωμάτια και κατοικίες, είτε μη τουριστικά (π.χ. Κίμωλος, Ηρακλειά, Σίκινος, Κύθνος, Ανάφη, Ιθάκη, Παξοί) με ποσοστά άνω του 80%, είτε τουριστικά όπως η Πάρος (69,9%) , η Λευκάδα (65,4%), η Κεφαλληνία (59,8%), η Νάξος (58,2%) και η Θήρα (57,9%).

Η κυριαρχία της δεύτερης κατοικίας

Στην τρίτη λίστα συγκεντρώνονται τα «παραθεριστικά» νησιά, όπου η δεύτερη κατοικία   υπερτερεί της οργανωμένης τουριστικής υποδομής. Ενδεικτικά, η Σαλαμίνα φτάνει το 99,8%, αλλά και  άλλα νησιά που θεωρήθηκαν  «ιδανικά» για την ανάπτυξη της 2ης κατοικίας, κυρίως κοντά στην Αττική. Υψηλά ποσοστά καταγράφονται επίσης σε Μύκονο (90%), Θήρα (77%), Κουφονήσι (70%), Μήλος (50%),  Πάρος (43%) κ.ά. όπου  πολύ μεγάλος αριθμός κενών κατοικιών είναι δηλωμένος σε πλατφόρμα.

Ανισορροπίες στις επαγγελματικές κλίνες ανά κάτοικο

Ο δείκτης επαγγελματικών κλινών ανά μόνιμο κάτοικο αποκαλύπτει επίσης εντονότερες ανισορροπίες. Τις 3 κλίνες ανά κάτοικο ξεπερνούν το Κουφονήσι (3,5), η Σχοινούσα (3,3) και η Μύκονος (3,3), ενώ άλλα 12 νησιά υπερβαίνουν τις 2 κλίνες. Εάν συνυπολογιστούν και οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, η πίεση αυξάνεται σε Μύκονο (4,9), Θήρα (4,3) και Κουφονήσι (4,1).

Στο πιο σύνθετο σενάριο, όπου περιλαμβάνονται επαγγελματικές και κλίνες σε κενές κατοικίες  η εικόνα γίνεται ακόμη πιο έντονη. Εξαιρετικά υψηλές αναλογίες κλινών ανά κάτοικο καταγράφουν η Σέριφος (8), η Σχοινούσα (6,8), η Αντίπαρος (6,4), ακόμη και το μικρό νησάκι του Καστού (6), ενώ 38 νησιά ξεπερνούν τις 3 κλίνες ανά κάτοικο. Άλλα 60 νησιά υπερβαίνουν το όριο των 2 κλινών ανά κάτοικο που αποτελεί ένδειξη ανεκτής τουριστικής πίεσης. Μοναδική εξαίρεση το Αγαθονήσι οπυ παραμένει κάτω από το όριο της κλίνης ανά άτομο.

Προβάδισμα των αλλοδαπών επισκεπτών στα νησιά

Η ζήτηση στον τουρισμό των ελληνικών νησιών αποτυπώνεται μέσα από τις αφίξεις και τις διανυκτερεύσεις, με σαφές πλέον προβάδισμα των αλλοδαπών επισκεπτών και έντονες διαφοροποιήσεις ανά προορισμό και μορφή τουρισμού. Στα  ξενοδοχεία των νησιών οι αλλοδαποί επισκέπτες κυριαρχούν με 62,4% των αφίξεων και 72,3% των διανυκτερεύσεων   επιβεβαιώνοντας τον εξωστρεφή χαρακτήρα του νησιωτικού τουρισμού.

Η τάση των τελευταίων 20 ετών δείχνει σταθερή μείωση της διάρκειας, καθώς οι ταξιδιώτες επιλέγουν περισσότερα αλλά μικρότερης διάρκειας ταξίδια

Μικρότερες αλλά συχνότερες διακοπές

Η Μέση Διάρκεια Παραμονής φτάνει από 2,9 έως 6,8 ημέρες. Το μοντέλο του ενιαίου προορισμού διακοπών δηλαδή παραμονή πάνω από έξι ημέρες, κατά μέσο όρο,  καταγράφεται σε  Θάσο, Σκιάθο, Ζάκυνθο, Σάμο, Κάρπαθο, Κω και Ρόδο.   Αντίθετα, σε Κυκλάδες όπως η Μύκονος, η Σαντορίνη και η Πάρος, η παραμονή περιορίζεται στις 3–4 ημέρες, υποδηλώνοντας κυκλικές μετακινήσεις επισκεπτών μεταξύ νησιών και ένα πιο «πολυνησιακό» τουριστικό προϊόν.

Γενικότερα πάντως, η τάση των τελευταίων 20 ετών δείχνει σταθερή μείωση της διάρκειας, καθώς οι ταξιδιώτες επιλέγουν περισσότερα αλλά μικρότερης διάρκειας ταξίδια. Σε επίπεδο εθνικοτήτων,  μεγαλύτερης διάρκειας διακοπές κάνουν οι Αμερικανοί (17,1 ημέρες), οι Ρώσοι (17) και οι Κύπριοι (9,4).

Έως 60% πληρότητα

Η μέση ετήσια πληρότητα των ξενοδοχείων στα νησιά κυμαίνεται από 23% έως 69%, με εθνικό μέσο όρο 54,7%. Τα Ιόνια Νησιά (Κέρκυρα, Παξοί, Ζάκυνθος, Κεφαλονιά), η Κως και η Μύκονος ξεπερνούν το 60%, ενώ η Ρόδος και η Σαντορίνη κινούνται στο 57,4 και στο 54,6% αντίστοιχα.

Κρουαζιέρα: η αιχμή της ημερήσιας πίεσης

Ιδιαίτερη διάσταση της ζήτησης αποτελεί ο θαλάσσιος τουρισμός. Η Σαντορίνη έχει καταγράψει ημέρες με πάνω από 10.000 επισκέπτες κρουαζιέρας, φτάνοντας το 2023 συνολικά τους 1.298.968 επισκέπτες μέσω θαλάσσης έναντι 742.553 το 2014. Αντίστοιχα, η Μύκονος (1.192.822), η Κέρκυρα (667.182) και η Ρόδος (453.832) αποτελούν βασικούς κόμβους κρουαζιέρας, με 17 ακόμη νησιωτικούς προορισμούς να υποδέχονται κρουαζιερόπλοια την ίδια χρονιά.

Η ομάδα του κ. Σπιλάνη,  υπολόγισε την πίεση  που δέχεται κάθε νησί, μέσα από την εκτίμηση του αριθμού των διανυκτερεύσεων. Υπάρχουν νησιά όπως η Σαντορίνη, η Μύκονος και η Θάσος που σε ετήσια βάση διπλασιάζουν ή περίπου διπλασιάζουν (Αγκίστρι, Σκιάθος) τον πληθυσμό τους. Όταν όμως η εκτίμηση γίνεται με βάση την υπόθεση ότι η υψηλή περίοδος διαρκεί τέσσερις μήνες, νησιά όπως η Μύκονος και η Σαντορίνη δείχνουν ότι ο αριθμός των τουριστών σε καθημερινή βάση είναι πάνω από τριπλάσιος σε σχέση με αυτόν των κατοίκων.

Οι δείκτες κινδύνου φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού παραμένουν υψηλοί σε αρκετές περιοχές: το Βόρειο Αιγαίο φτάνει το 30,4% και τα Ιόνια το 27,7%, πάνω από τον εθνικό μέσο όρο του 26,1%

Υψηλό εισόδημα αλλά διπλάσια σχολική εγκατάλειψη στα νησιά

Η τουριστική ανάπτυξη μπορεί να αυξάνει τα έσοδα και την απασχόληση, δεν οδηγεί όμως   σε ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Τα στοιχεία της έκθεσης δείχνουν ότι πίσω από την οικονομική δυναμική των νησιών παραμένουν έντονες ανισότητες, εποχικότητα στην εργασία και σημαντικές κοινωνικές αδυναμίες.

Από τα βασικά χαρακτηριστικά των νησιωτικών οικονομιών είναι η ακραία διακύμανση της ανεργίας μέσα στη χρονιά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το ποσοστό ανεργίας ξεπερνά το 20% το πρώτο τρίμηνο και πέφτει κάτω από το 5% κατά την κορύφωση της τουριστικής περιόδου. Σε ετήσια βάση, τα Ιόνια Νησιά καταγράφουν ανεργία πάνω από τον εθνικό μέσο όρο (14,8% έναντι 11% το 2023), ενώ το Νότιο Αιγαίο εμφανίζει   καλύτερη εικόνα με 7,2%, το Βόρειο Αιγαίο 9,8% και η Κρήτη 10,8%.

Μάλιστα, οι δείκτες κινδύνου φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού παραμένουν υψηλοί σε αρκετές περιοχές: το Βόρειο Αιγαίο φτάνει το 30,4% και τα Ιόνια το 27,7%, πάνω από τον εθνικό μέσο όρο του 26,1%.

Η εικόνα διαφοροποιείται έντονα και στα εισοδήματα. Στην κορυφή βρίσκονται κυρίως τουριστικά νησιά όπως η Μύκονος με μέσο εισόδημα 19.494 ευρώ ανά φορολογική δήλωση, η Θήρα με 18.062 ευρώ και η Πάρος με 16.915 ευρώ. Υψηλές επιδόσεις εμφανίζουν επίσης η Μήλος και η Κίμωλος, αλλά και νησιά με ισχυρή ναυτιλιακή δραστηριότητα όπως τα Ψαρά και η Χίος. Παρ’ όλα αυτά, μόνο επτά νησιά ξεπερνούν τον εθνικό μέσο όρο των 13.962 ευρώ.

Ιδιαίτερα ανησυχητική εμφανίζεται η εικόνα στην εκπαίδευση. Το ποσοστό πληθυσμού με τριτοβάθμια εκπαίδευση παραμένει χαμηλότερο από τον μέσο όρο της χώρας σε όλες τις νησιωτικές περιφέρειες, ενώ η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου καταγράφεται σχεδόν διπλάσια σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο.

ot.gr